Zelfstudie voedingsleer · Module 1: Anatomie, fysiologie en voedingsleer
Inhoudsopgave
6.3 Opname, verdeling en afbraak
6.6 Gezondheidsgevolgen op lange termijn
6.7 Richtlijnen en gebruik in Nederland
6.10 Omstreden punten eerlijk bekeken
6.11 Onderbouwd of niet? Een overzicht
Bronnen
Over dit materiaal
Dit is eigen studiemateriaal, geschreven op basis van open leerboeken, Nederlandse richtlijnen en wetenschappelijke bronnen (zie Bronnen achteraan). Het is bedoeld om te leren en is geen vervanging voor medisch advies of verslavingszorg. Promillages in deze les zijn schattingen met een rekenmodel; ze zeggen niets over wat iemand in werkelijkheid in zijn bloed heeft en zijn niet bedoeld om te bepalen of iemand mag rijden. Regels en cijfers veranderen; controleer bij twijfel de actuele versie (Gezondheidsraad, Trimbos-instituut, Rijksoverheid).
Alcohol hoort voor veel Nederlanders bij gezelligheid: een biertje na het sporten, een wijntje bij het eten, een borrel op de verjaardag. Tegelijk is alcohol een van de belangrijkste vermijdbare oorzaken van ziekte, ongevallen en geweld. Lange tijd werd gezegd dat een glas rode wijn per dag goed is voor het hart. Inmiddels zeggen de Gezondheidsraad en de Wereldgezondheidsorganisatie iets heel anders. Hoe zit dat?
In deze les leer je wat alcohol is, hoe je rekent met standaardglazen en hoe het lichaam alcohol afbreekt. Je leert wat alcohol op korte en lange termijn doet, wat het betekent voor de voeding en het gewicht, en wat de richtlijnen zijn. Voor een voedings- of gewichtsconsulent is alcohol een belangrijk onderwerp: het levert veel energie, het beïnvloedt eetgedrag en slaap, en het is iets waar cliënten niet altijd makkelijk over praten.
Deze les is module 1, onderdeel 1.6. Alcohol en de lever staan uitgebreid in de zelfstudie hormonen, les 5 (§ 5.12); de effecten op de hersenen in hormonen, les 8, en op de slaap in hormonen, les 9. Alcohol bij speciale gelegenheden komt terug in les 35, en het bespreken van gewoontes in les 39.
Na deze les kun je:
De alcohol in dranken is ethanol: een klein molecuul dat ontstaat als gisten suikers vergisten. Bier wordt gemaakt van gerst (mout), wijn van druiven; door distilleren ontstaan sterke dranken met een hoger alcoholpercentage. Ethanol lost goed op in water en een beetje in vet, en komt daardoor overal in het lichaam, ook in de hersenen.
De Alcoholwet deelt dranken in naar hun alcoholgehalte (bij 20 °C): een drank met meer dan 0,5 volumeprocent alcohol is een alcoholhoudende drank. Die zijn er in twee soorten:
Let op: 'zwak' zegt niets over de gezondheid. Een halve liter zwaar bier bevat meer alcohol dan een borrelglas jenever (§ 6.2.1).
Alcohol levert 7 kcal per gram (Gezondheidsraad). In Nederland bevat een standaardglas ongeveer 10 gram alcohol. Dat geldt voor elke drank in het eigen glas: een glas bier (250 ml, 5%), een glas wijn (100 ml, 12%) en een borrelglas sterke drank (35 ml, 35%) bevatten ongeveer evenveel alcohol. Thuis en bij speciaalbier of grote wijnglazen schenken mensen vaak meer dan een standaardglas.
Rekenen met alcohol
Gram alcohol = milliliter × alcoholpercentage / 100 × 0,8 (0,8 gram per milliliter is de dichtheid van alcohol).
Voorbeeld: een fles bier van 300 ml met 5%: 300 × 5/100 × 0,8 = 12 gram, iets meer dan een standaardglas.
Een halve liter speciaalbier van 8%: 500 × 8/100 × 0,8 = 32 gram: ruim drie standaardglazen.
Energie uit de alcohol: 12 × 7 = 84 kcal; daarbovenop komen de suikers en andere koolhydraten in de drank.
Alcohol hoeft niet te worden verteerd. Een klein deel wordt al in de maag opgenomen, het grootste deel in het begin van de dunne darm (eigen kennis). Op een lege maag gaat dat snel; het hoogste promillage wordt dan binnen ongeveer een half uur tot een uur bereikt. Na een maaltijd blijft de alcohol langer in de maag en stijgt het promillage langzamer en minder hoog. Koolzuur (champagne, mixdrankjes met frisdrank) versnelt de opname.
Alcohol verdeelt zich over het lichaamswater. Vetweefsel bevat weinig water. Vrouwen hebben gemiddeld een kleiner lichaam en, bij hetzelfde gewicht, meer vet en minder water dan mannen. Dezelfde hoeveelheid alcohol komt bij hen dus in minder water terecht en geeft een hoger promillage. Ook voor ouderen, die minder lichaamswater hebben, en voor jongeren met een klein lichaam geldt dat.
Een veelgebruikt rekenmodel is de formule van Widmark (eigen kennis): promillage ≈ gram alcohol / (lichaamsgewicht in kg × factor) min de afbraak per uur. De factor is ongeveer 0,7 voor mannen en 0,6 voor vrouwen; de afbraak ongeveer 0,15 promille per uur. Figuur 2 laat de uitkomst van dit model zien. Het is een schatting: in werkelijkheid hangt het promillage ook af van eten, tempo van drinken en de persoon.
Wist je dat? De grenzen in het verkeer
Een ervaren bestuurder mag in Nederland met niet meer dan 0,5 promille alcohol in het bloed rijden; een beginnend bestuurder (de eerste vijf jaar na het eerste rijbewijs) met niet meer dan 0,2 promille (Rijksoverheid). Hoeveel glazen dat zijn, verschilt per persoon en situatie. Het enige veilige advies is: drink niet als je moet rijden.
Meer dan 90 procent van de alcohol wordt in de lever afgebroken (figuur 3). Het enzym alcoholdehydrogenase (ADH) zet ethanol om in acetaldehyde. Dat is giftig en kankerverwekkend, en veroorzaakt een deel van de klachten bij een kater. Het enzym aldehydedehydrogenase (ALDH) zet acetaldehyde vervolgens om in acetaat (azijnzuur), dat wordt verbrand of omgezet in vet. Bij veel drinken wordt ook een tweede systeem in de lever ingeschakeld (eigen kennis); bij mensen die vaak drinken, wordt dat systeem actiever, wat verklaart waarom zij alcohol iets sneller afbreken en meer 'kunnen hebben'.
De lever breekt ongeveer één standaardglas per 1 tot 1,5 uur af, en dat tempo is niet te versnellen: koffie, water, vet eten, sporten of een koude douche maken je misschien wakkerder, maar niet nuchterder. Minder dan 10 procent verlaat het lichaam onveranderd via de adem (daarop berust de blaastest), de urine en het zweet. 'Eruit zweten' kan dus niet.
Bij sommige mensen, vooral van Oost-Aziatische afkomst, werkt het enzym ALDH door een erfelijke variant veel minder goed (eigen kennis). Acetaldehyde hoopt zich dan op: het gezicht wordt rood ('flush'), het hart klopt snel en ze worden misselijk. Dat beschermt tegen veel drinken, maar wie toch drinkt, heeft een hoger risico op slokdarmkanker.
Alcohol versterkt de remmende boodschapperstof GABA en remt de prikkelende stof glutamaat (zelfstudie hormonen, les 8). Daarnaast komt in het beloningssysteem dopamine vrij. Bij een lage dosis voelen mensen zich ontspannen en minder geremd; bij een hogere dosis nemen reactievermogen, coördinatie, oordeelsvermogen en geheugen af. Bij een zeer hoog promillage volgen braken, bewusteloosheid en een levensgevaarlijke ademhalingsdepressie. Jongeren, mensen met een laag gewicht en mensen die weinig gewend zijn, lopen sneller risico op een alcoholvergiftiging.
Een kater (hoofdpijn, misselijkheid, moeheid, dorst, concentratieproblemen) heeft meerdere oorzaken: acetaldehyde, vochtverlies, een slechte nachtrust, een lage bloedsuiker en een ontstekingsreactie in het lichaam (eigen kennis). Er is geen middel met overtuigend bewijs dat een kater voorkomt; alleen minder drinken helpt (§ 6.10.3).
Alcohol levert energie, maar geen vitamines, mineralen of eiwit: 'lege calorieën'. Drie glazen wijn leveren al gauw 230 kcal, vier glazen pils 440 kcal, ongeveer evenveel als een maaltijd. Daar komt bij:
Wie lange tijd veel drinkt, loopt risico op tekorten aan vitamines en mineralen: er wordt minder en eenzijdiger gegeten (de alcohol levert immers een groot deel van de energie), de opname in de darm is minder en het verlies via de urine groter. Het gaat vooral om thiamine (vitamine B1), foliumzuur, magnesium en zink (eigen kennis; les 8 en 9).
Volgens de NHG-Standaard Problematisch alcoholgebruik heeft 30 tot 80 procent van de mensen met een stoornis in alcoholgebruik een thiaminetekort. Dat kan zenuwschade in de benen geven (polyneuropathie) en, in ernstige vorm, het syndroom van Wernicke: verwardheid, oogbewegingsstoornissen en een wankele gang. Het is een spoedgeval. Onbehandeld kan het overgaan in het syndroom van Korsakov, met blijvende geheugenproblemen. Wernicke wordt vaak gemist: in onderzoek na overlijden bleek maar een klein deel tijdens het leven herkend. Het komt ook voor zonder alcohol, bijvoorbeeld na een maagverkleining, bij langdurig braken in de zwangerschap of bij een eetstoornis. De huisarts geeft bij problematisch alcoholgebruik thiamine zonder eerst bloed te prikken.
Let op: verwardheid en wankelen zijn spoed
Is een cliënt die veel drinkt (of na een maagverkleining, bij een eetstoornis of na veel braken) verward, wankelend of heeft hij moeite met zijn ogen te bewegen? Dan is direct medische hulp nodig. Ga er niet van uit dat het 'gewoon dronkenschap' is.
| Orgaan of gebied | Gevolgen |
|---|---|
| Kanker | Alcohol is door het kankeronderzoeksinstituut van de WHO (IARC) ingedeeld in groep 1: zeker kankerverwekkend. Het verhoogt het risico op minstens zeven soorten kanker, waaronder mond-, keel- en slokdarmkanker, leverkanker, darmkanker en borstkanker. Voor borstkanker stijgt het risico al bij lage hoeveelheden |
| Lever | Leververvetting (al na korte tijd veel drinken; verdwijnt na een paar weken niet drinken), ontsteking, fibrose en cirrose. Overgewicht en alcohol versterken elkaar (zelfstudie hormonen, les 5) |
| Hart en bloedvaten | Hogere bloeddruk, meer kans op een beroerte (Gezondheidsraad: overtuigend bij hoog gebruik) en op boezemfibrilleren; bingedrinken (60 gram of meer per gelegenheid) verhoogt het risico op coronaire hartziekte |
| Hersenen en psyche | Geheugen- en concentratieproblemen, somberheid, angst, slechtere slaap; verslaving |
| Maag, darm en alvleesklier | Maagontsteking, reflux, ontsteking van de alvleesklier |
| Hormonen | Bij mannen die veel drinken: lager testosteron (zelfstudie hormonen, les 12) |
| Anderen | Ongevallen, geweld, schade aan het ongeboren kind; naar schatting 12 tot 23 procent van de verkeersdoden (2015) en ruim 23.000 behandelingen op de spoedeisende hulp na ongevallen met alcohol (2022) (Trimbos-instituut) |
Waarom geeft IARC groep 1 geen informatie over hoe gevaarlijk iets is? De groep zegt hoe zeker het is dat iets kanker kan veroorzaken, niet hoe groot het risico is. Tabak, asbest en alcohol zitten in dezelfde groep, maar roken is veel schadelijker. Wel zegt de WHO Europa (2023) dat er voor kanker geen veilige ondergrens is aan te wijzen, en dat ongeveer de helft van de kankergevallen door alcohol in Europa ontstaat bij 'licht' en 'matig' drinken, simpelweg omdat veel mensen zo drinken.
Alcohol gaat via de placenta ongehinderd naar het ongeboren kind, dat het nog nauwelijks kan afbreken. Het kan leiden tot FASD (fetal alcohol spectrum disorder): een spectrum van problemen met groei, gezicht, leren, gedrag en concentratie. Wereldwijd heeft naar schatting 0,77 procent van de kinderen FASD; hoe vaak het in Nederland voorkomt, is niet goed bekend (Trimbos-instituut). Er is geen veilige hoeveelheid bekend. In 2021 dronk ongeveer een kwart van de vrouwen alcohol in de periode dat ze nog niet wisten dat ze zwanger waren. Het advies is daarom: niet drinken bij een kinderwens, tijdens de zwangerschap en tijdens de borstvoeding (Gezondheidsraad, NHG).
De Gezondheidsraad (2015) adviseert: drink geen alcohol, of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. Dat is geen 'aanbevolen hoeveelheid': wie niet drinkt, hoeft er niet mee te beginnen. Daarnaast geldt:
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Standaardglas (eenheid) | Ongeveer 10 gram alcohol |
| Overmatig drinken | Mannen meer dan 21 glazen per week, vrouwen meer dan 14 glazen per week (CBS, Leefstijlmonitor) |
| Zwaar drinken | Minstens één keer per week 6 (mannen) of 4 (vrouwen) glazen op één dag (CBS) |
| Binge-drinken | Bij één gelegenheid 5 of meer (mannen) of 4 of meer (vrouwen) glazen, waardoor het promillage binnen 2 uur ongeveer 0,8 bereikt (NHG) |
| Stoornis in alcoholgebruik | De huidige medische term (in plaats van misbruik en afhankelijkheid). Er zijn 11 kenmerken, zoals meer of langer drinken dan bedoeld, tevergeefs willen minderen, hunkering, verplichtingen niet nakomen, doorgaan ondanks problemen, tolerantie en ontwenningsverschijnselen; bij 2 of meer binnen een jaar is er sprake van een stoornis (NHG). De diagnose stelt een arts |
Het aantal overmatige drinkers is in tien jaar bijna gehalveerd, van 9,9 procent (2014) naar 5,5 procent (2025). Toch houdt maar 46 procent van de volwassenen zich aan het advies van de Gezondheidsraad. Volgens de Voedselconsumptiepeiling drinken volwassenen gemiddeld 8 gram alcohol per dag (mannen 11, vrouwen 6 gram); de helft drinkt 3 gram of minder, terwijl een kleine groep veel drinkt. Let op: bij vragenlijsten wordt alcoholgebruik vaak onderschat.
Het biertje na de training of wedstrijd is een traditie. Wat doet het met het herstel?
Praktisch advies voor sporters: eet en drink eerst iets voor het herstel (water of sportdrank, een maaltijd met koolhydraten en eiwit), en drink daarna, als je drinkt, met mate. Alcoholvrij bier levert vocht en wat koolhydraten en is een prima alternatief (§ 6.9). Alcohol staat sinds 2018 niet meer op de dopinglijst van het WADA; sportbonden kunnen het in bepaalde sporten wel zelf verbieden (les 19).
Voor wie wil afvallen, is alcohol vaak een onderschatte factor. Een voorbeeld: twee avonden per weekend vier glazen bier is 8 × 110 = 880 kcal per week, zonder de chips en de snack. Minder drinken is daarom vaak een van de makkelijkste en effectiefste stappen. Bespreek het zonder te oordelen en laat de cliënt zelf zijn gebruik bijhouden (les 32 en 39).
Tip: alcohol bespreekbaar maken
Vraag niet 'Drink je veel?', maar 'Hoe vaak drink je alcohol, en hoeveel glazen drink je dan meestal?' Vraag ook naar het weekend en naar speciale gelegenheden. Een korte vragenlijst als de AUDIT-C (drie vragen over hoe vaak, hoeveel en hoe vaak zes of meer glazen) wordt ook in de huisartsenpraktijk gebruikt om het gesprek te beginnen; het is geen diagnose.
| Aanduiding (Nederland) | Alcoholgehalte |
|---|---|
| Alcoholvrij bier | Maximaal 0,1 procent |
| 0,0 procent | Afgerond 0,0; in de praktijk vaak een paar honderdste procent |
| Alcoholarm | Maximaal 1,2 procent |
| Alcoholvrije wijn | Maximaal 0,5 procent |
In het buitenland gelden andere regels: in Duitsland en België mag 'alcoholvrij' tot 0,5 procent bevatten, in sommige andere landen zelfs meer. Geïmporteerd bier met 'alkoholfrei' of 'non-alcoholic' op het etiket kan dus meer alcohol bevatten dan Nederlands alcoholvrij bier (berichtgeving NOS en Radar). Wie helemaal geen alcohol wil, bijvoorbeeld bij zwangerschap, kiest het best voor 0,0.
Energie: alcoholvrij bier bevat ongeveer 20 tot 30 kcal per 100 ml, vooral uit suikers (NEVO), en een glas van 250 ml dus ongeveer 65 kcal. Dat is minder dan gewoon bier (ongeveer 110 kcal), maar niet niks. Alcoholvrije mixdrankjes en radlers kunnen veel suiker bevatten.
De claim: matige drinkers leven langer en krijgen minder hartziekten dan niet-drinkers; dat is de bekende J-curve (figuur 5A).
Waar de J-curve vandaan kwam: in veel cohortstudies hadden matige drinkers een lagere sterfte dan niet-drinkers. Maar in de groep 'niet-drinkers' zaten ook mensen die gestopt waren omdat ze ziek waren of een alcoholprobleem hadden ('zieke stoppers'). Bovendien verschillen matige drinkers op veel andere punten: ze zijn gemiddeld rijker, hoger opgeleid en gezonder.
Wat nieuwer onderzoek laat zien:
Bewijs tegen de claim: matig tot sterk. Wie graag een glas wijn drinkt en zich aan het advies houdt, loopt een klein risico; maar beginnen met drinken voor de gezondheid heeft geen zin.
De claim: de stof resveratrol uit de schil van rode druiven beschermt tegen veroudering en hartziekte.
Wat de feiten zeggen: de positieve effecten zijn vooral gezien in proeven met cellen en dieren, met hoeveelheden die je met wijn nooit haalt. Bij mensen is geen gezondheidseffect van de hoeveelheden in wijn aangetoond (eigen kennis, niet systematisch opgezocht). De alcohol in de wijn weegt veel zwaarder dan de kleine hoeveelheid resveratrol.
Bewijs voor de claim: zwak.
De claim: pillen, drankjes of 'detoxshots' voorkomen of genezen een kater.
Wat de feiten zeggen: er is geen middel met overtuigend bewijs. Water drinken en iets eten helpen tegen dorst en een lage bloedsuiker, maar de alcohol wordt er niet sneller door afgebroken. Een kater is een signaal dat het lichaam veel te verwerken had.
Bewijs voor de claim: zwak.
Wat de feiten zeggen: de lever breekt alcohol af in een vast tempo. Via zweet, adem en urine verdwijnt minder dan 10 procent. Sporten, sauna of koffie maken je niet nuchterder; sporten met alcohol op is bovendien gevaarlijk (uitdroging, hartritme, ongevallen).
Bewijs tegen de claim: sterk.
Wat klopt er: bier bevat vocht en wat koolhydraten, en een of twee glazen hebben waarschijnlijk weinig effect op het herstel (de studie van Parr gebruikte een zeer hoge dosis).
Wat niet klopt: alcohol remt het herstel van spiereiwit (bij hoge doses), werkt vochtafdrijvend, verstoort de slaap en vergroot de kans op blessures (§ 6.8). Alcoholvrij bier heeft deze nadelen niet.
Bewijs tegen de claim: matig.
| Bewering | Oordeel | Bewijs |
|---|---|---|
| Een standaardglas bevat ongeveer 10 gram alcohol | Klopt (Nederland) | Sterk |
| Vrouwen krijgen bij dezelfde hoeveelheid een hoger promillage | Klopt; minder lichaamswater | Sterk |
| Koffie of sporten maakt je sneller nuchter | Klopt niet; afbraak in vast tempo | Sterk |
| Alcohol verstoort de slaap | Klopt, vooral de tweede helft van de nacht | Sterk |
| Alcohol veroorzaakt kanker | Klopt (IARC groep 1), ook bij lage hoeveelheden | Sterk |
| Een glas wijn per dag is goed voor de gezondheid | Niet aangetoond na correctie voor fouten | Matig tot sterk (tegen) |
| Resveratrol uit wijn beschermt | Niet aangetoond bij mensen | Zwak |
| Er is een veilige hoeveelheid tijdens de zwangerschap | Niet bekend; advies: niet drinken | Sterk |
| Chronisch drinken geeft vaak een thiaminetekort | Klopt; 30-80 procent bij een stoornis in alcoholgebruik (NHG) | Sterk |
| Er bestaat een bewezen middel tegen een kater | Klopt niet | Zwak |
| Alcohol remt het herstel na training | Klopt bij hoge doses | Beperkt tot matig |
| Alcoholvrij bier bevat altijd 0,0 procent alcohol | Klopt niet; in Nederland max. 0,1, in het buitenland vaak 0,5 | Sterk |
Als voedings- of gewichtsconsulent kun je alcohol bespreekbaar maken, uitleggen wat het advies van de Gezondheidsraad is en helpen om minder te drinken als onderdeel van een gezonder voedingspatroon. Je stelt geen diagnose en behandelt geen verslaving. Volgens de NHG kan een groot deel van de mensen met problematisch alcoholgebruik in de huisartsenpraktijk worden geholpen; korte gesprekken van huisarts of praktijkondersteuner verminderen het gebruik gemiddeld.
| Je mag wel | Doorverwijzen naar de huisarts |
|---|---|
| Vragen naar alcoholgebruik en samen het aantal glazen per week uitrekenen | Vermoeden van een stoornis in alcoholgebruik: niet kunnen minderen, hunkering, drinken ondanks problemen, 's ochtends al drinken |
| Uitleggen wat alcohol betekent voor energie, slaap, herstel en gewicht | Ontwenningsverschijnselen (trillen, zweten, onrust, slapeloosheid) bij minderen of stoppen |
| Alternatieven bespreken (alcoholvrij, water, thee) en helpen met plannen voor feestjes | Verwardheid, wankelen of oogbewegingsstoornissen (Wernicke): spoed |
| Het advies van de Gezondheidsraad uitleggen, ook voor zwangeren en jongeren | Alcohol tijdens de zwangerschap of bij een kinderwens als de cliënt niet kan stoppen |
| Wijzen op anonieme hulp, zoals de Alcohol Infolijn van het Trimbos-instituut | Geelzucht, opgezette buik, bloed braken, of alcohol samen met medicijnen zoals slaapmiddelen of insuline |
Let op: niet zomaar stoppen bij zwaar drinken
Wie lange tijd veel drinkt, kan bij plotseling stoppen ernstige ontwenningsverschijnselen krijgen, zoals een epileptische aanval (meestal binnen 48 uur) of een delier (na 3 tot 5 dagen). Adviseer zo iemand daarom nooit om 'gewoon te stoppen', maar verwijs naar de huisarts, die het stoppen kan begeleiden (NHG).
Werk deze opgaven eerst zelf uit en controleer daarna je antwoorden achteraan. De opgaven 15 tot en met 20 zijn rekenopgaven.
1.Wat is een standaardglas? Noem drie dranken met de bijbehorende glasgrootte die ongeveer een standaardglas bevatten.
2.Waarom hoeft alcohol niet te worden verteerd? Wat versnelt en wat vertraagt de opname?
3.Leg uit waarom een vrouw na dezelfde hoeveelheid alcohol meestal een hoger promillage heeft dan een man.
4.Beschrijf de afbraak van alcohol in de lever. Welk tussenproduct is giftig?
5.Iemand zegt: 'Ik drink nog een sterke koffie, dan kan ik zo weer rijden.' Wat antwoord je?
6.Wat is de 'Aziatische flush' en wat is de oorzaak?
7.Noem vier effecten van alcohol op korte termijn.
8.Waarom kan alcohol bij iemand met diabetes die insuline gebruikt gevaarlijk zijn?
9.Waarom heet alcohol 'lege calorieën'? Noem twee andere manieren waarop alcohol het gewicht beïnvloedt.
10.Waarom ontstaan bij chronisch alcoholgebruik tekorten? Welke vitamine is het belangrijkst en welke ziekte kan door een tekort ontstaan?
11.Wat betekent het dat alcohol in IARC-groep 1 zit? Betekent dat dat alcohol even gevaarlijk is als roken?
12.Wat adviseert de Gezondheidsraad over alcohol? Voor welke groepen geldt 'niet drinken'?
13.Wat is het verschil tussen overmatig drinken, zwaar drinken en binge-drinken?
14.Wat waren de belangrijkste fouten in de oude studies die een J-curve lieten zien? Wat is Mendeliaanse randomisatie?
15.Rekenopgave. Hoeveel gram alcohol bevat: (a) een glas wijn van 150 ml met 13%; (b) een fles speciaalbier van 330 ml met 9%; (c) een cocktail met 50 ml rum (40%)?
16.Rekenopgave. Hoeveel kcal levert de alcohol in een fles wijn (750 ml, 12%)?
17.Rekenopgave. Schat met de formule van Widmark het promillage van een vrouw van 65 kilo direct nadat ze snel 3 standaardglazen heeft gedronken (factor 0,6, afbraak nog niet meegerekend). En na 3 uur?
18.Rekenopgave. Hoe lang duurt het ongeveer voordat een man de alcohol van 6 standaardglazen heeft afgebroken?
19.Rekenopgave. Een vrouw drinkt op doordeweekse dagen 2 glazen wijn per avond en in het weekend op vrijdag en zaterdag elk 4. Hoeveel glazen is dat per week? Valt ze onder overmatig drinken, zwaar drinken of beide?
20.Rekenopgave. Een man drinkt elk weekend op twee avonden 5 glazen pils (110 kcal per glas). Hij vervangt dit door 2 glazen pils en 3 glazen alcoholvrij bier (65 kcal per glas). Hoeveel kcal per week bespaart hij?
Tip
Kijk eens op het etiket van een paar flessen bier en wijn naar het alcoholpercentage en reken uit hoeveel standaardglazen er in de fles zitten. Meet ook eens hoeveel er thuis in een wijnglas gaat: vaak is dat 150 tot 200 ml in plaats van 100 ml.
Kies bij elke vraag het beste antwoord. De laatste opgaven zijn casussen zoals je ze in de praktijk tegenkomt.
1.Hoeveel energie levert 1 gram alcohol?
a.4 kcal
b.9 kcal
c.2 kcal
d.7 kcal
2.Hoeveel alcohol bevat een standaardglas in Nederland?
a.5 gram
b.Ongeveer 10 gram
c.20 gram
d.30 gram
3.Waarom heeft een vrouw na dezelfde hoeveelheid alcohol meestal een hoger promillage dan een man?
a.Ze heeft gemiddeld minder lichaamswater waarin de alcohol zich verdeelt.
b.Haar maag neemt geen alcohol op.
c.Ze breekt alcohol helemaal niet af.
d.Ze drinkt altijd sneller.
4.Welk tussenproduct van de alcoholafbraak is giftig en kankerverwekkend?
a.Acetaat
b.Glucose
c.Acetaldehyde
d.Ureum
5.Hoe kun je de afbraak van alcohol versnellen?
a.Dat kan niet; de lever breekt alcohol in een vast tempo af.
b.Met sterke koffie
c.Door te sporten
d.Door veel water te drinken
6.Waarom plas je meer als je alcohol drinkt?
a.Alcohol bevat veel natrium.
b.Alcohol verhoogt de bloedsuiker.
c.Alcohol remt het antidiuretisch hormoon (ADH).
d.Alcohol vergroot de blaas.
7.Van welke vitamine hebben mensen die lang veel drinken vaak een tekort?
a.Vitamine C
b.Thiamine (vitamine B1)
c.Vitamine K
d.Vitamine A
8.Wat is het advies van de Gezondheidsraad (2015) over alcohol?
a.Een glas rode wijn per dag voor het hart
b.Maximaal 2 glazen per dag voor mannen en 1 voor vrouwen
c.Alleen in het weekend drinken
d.Geen alcohol, of in ieder geval niet meer dan één glas per dag
9.Wat is binge-drinken volgens de NHG?
a.Elke dag een glas drinken
b.Meer dan 14 glazen per week
c.Bij één gelegenheid 5 of meer (man) of 4 of meer (vrouw) glazen
d.Alleen sterke drank drinken
10.Wat vond de meta-analyse van Zhao (2023) na correctie voor fouten?
a.Matig drinken (minder dan 25 gram per dag) gaf geen lagere sterfte dan levenslang niet drinken.
b.Matig drinken halveert de sterfte.
c.Alleen rode wijn beschermt.
d.Niet-drinkers leven korter.
11.Hoeveel alcohol mag Nederlands alcoholvrij bier maximaal bevatten?
a.0,5 procent
b.1,2 procent
c.Helemaal niets
d.0,1 procent
12.Wat is het advies over alcohol bij zwangerschap?
a.Een glas per week mag
b.Niet drinken; er is geen veilige hoeveelheid bekend
c.Alleen in het eerste trimester niet
d.Alleen wijn is toegestaan
13.Casus. Sandra (42) wil afvallen. Ze drinkt elke avond 2 glazen wijn 'om te ontspannen' en in het weekend meer. Ze zegt dat wijn gezond is voor haar hart. Wat is je beste aanpak?
a.Je zegt dat ze direct moet stoppen, anders heeft begeleiden geen zin.
b.Je bespreekt zonder oordeel hoeveel ze per week drinkt en wat het oplevert aan energie, legt uit dat wijn niet aantoonbaar beschermt, en zoekt samen naar haalbare stappen (bijvoorbeeld alcoholvrije avonden).
c.Je adviseert over te stappen op bier.
d.Je laat het onderwerp liggen; dat is privé.
14.Casus. Bas (23) voetbalt en drinkt na elke wedstrijd 6 tot 8 biertjes 'om te herstellen'. Hij snapt niet waarom zijn conditie niet vooruitgaat. Wat vertel je?
a.Bier is een goede hersteldrank door de koolhydraten.
b.Hij moet nog meer drinken om vocht aan te vullen.
c.Zoveel alcohol remt het herstel van spiereiwit, werkt vochtafdrijvend en verstoort de slaap; eerst herstelvoeding en water, en daarna hooguit een paar glazen (of alcoholvrij bier).
d.Alcohol heeft geen enkel effect op sporters.
15.Casus. Meneer De Wit (58) vertelt dat hij al jaren dagelijks een halve fles jenever drinkt en nu 'van de ene op de andere dag' wil stoppen om af te vallen. Wat doe je?
a.Je zegt: 'Goed plan, stop vandaag nog.'
b.Je raadt aan om eerst over te stappen op bier.
c.Je maakt een afvalplan zonder het alcoholgebruik te bespreken.
d.Je verwijst naar de huisarts: bij langdurig zwaar drinken kan plotseling stoppen gevaarlijke ontwenningsverschijnselen geven, en de huisarts kan het stoppen begeleiden en thiamine geven.
16.Casus. Mevrouw Ahmadi (34) heeft een kinderwens en drinkt af en toe een 'alcoholvrij' Duits biertje. Ze vraagt of dat kan. Wat klopt?
a.Duits 'alkoholfrei' bier mag tot 0,5 procent alcohol bevatten; bij een kinderwens en zwangerschap is 0,0 de veiligste keuze.
b.Alle alcoholvrije bieren bevatten 0,0 procent.
c.Bij een kinderwens mag ze gewoon alcohol drinken.
d.Alcoholvrij bier is schadelijker dan gewoon bier.
Leesdiepte: [V] volledig gelezen, [S] samenvatting of betreffend hoofdstuk/passage gelezen, [Sec] via een secundaire bron.
Gezondheidsraad (2015). Richtlijnen goede voeding 2015. Publicatienr. 2015/24. Den Haag (advies over alcohol, conclusies beroerte, binge-drinken, kanker). [V]
Alcoholwet (BWBR0002458, geldend vanaf 12-02-2025), artikel 1 (definities alcoholhoudende drank, sterke drank, zwak-alcoholhoudende drank en wijn), artikel 12 en 18 (verkoop van sterke drank alleen via de slijterij, zwak-alcoholhoudende drank ook in levensmiddelenwinkels); wetten.overheid.nl, geraadpleegd 8 oktober 2026. [V, betreffende artikelen]
Gezondheidsraad (2022). Voedingsnormen voor energie. Publicatienr. 2022/19 (alcohol 7 kcal per gram). [V, samenvatting en tabellen]
NHG (2014, laatste aanpassing 2021). NHG-Standaard Problematisch alcoholgebruik (M10). [V, kernboodschappen, begrippen, thiamine, onthouding, voorlichting, kortdurende interventies]
CBS/RIVM. Leefstijlmonitor, Gezondheidsenquête 2025 (StatLine 85457NED). [V, tabelwaarden]
RIVM (2024). Energy and nutrient intake in the Netherlands. Results of the Dutch National Food Consumption Survey 2019-2021. Rapport 2024-0071 (alcoholinname). [V, kerncijfers]
RIVM. NEVO-online 2025/9.0 (alcohol en energie in dranken; geraadpleegd 7 oktober 2026). [V, gebruikte producten]
Trimbos-instituut (2024). Factsheet Alcoholschade in Nederland. [V, kernpunten, FASD]
WHO Europe (2023). No level of alcohol consumption is safe for our health; Lancet Public Health, 8, e6 (IARC groep 1). [Sec]
Zhao, J. et al. (2023). Association between daily alcohol intake and risk of all-cause mortality: a systematic review and meta-analyses. JAMA Network Open, 6, e236185. [S]
Millwood, I.Y. et al. (2019). Conventional and genetic evidence on alcohol and vascular disease aetiology: a prospective study of 500 000 men and women in China. The Lancet, 393, 1831-1842. [S, abstract]
Parr, E.B. et al. (2014). Alcohol ingestion impairs maximal post-exercise rates of myofibrillar protein synthesis following a single bout of concurrent training. PLoS One, 9, e88384. [S]
StatPearls (NCBI Bookshelf). Wernicke encephalopathy (NBK470344) en een review in Frontiers in Neurology (2025) (via zoekresultaat). [Sec]
Rijksoverheid. Mag ik met alcohol op deelnemen aan het verkeer? (grenzen 0,5 en 0,2 promille; geraadpleegd 7 oktober 2026). [S]
NOS en Radar (AVROTROS). Berichtgeving over alcoholvrij (0,1 procent), alcoholarm (1,2 procent) en buitenlandse regels. [Sec]
Zelfstudie hormonen, les 3 (ADH), les 5 (§ 5.12 alcohol en lever), les 8 (GABA, glutamaat), les 9 (slaap) en les 12 (testosteron). [zie daar]
Eigen kennis (leerboekniveau, niet apart opgezocht): vergisting en distilleren; omrekenformule voor gram alcohol (dichtheid 0,8); opname in maag en dunne darm en de invloed van eten en koolzuur; formule van Widmark met factoren 0,7 en 0,6 en een afbraak van ongeveer 0,15 promille per uur (figuur 2 is daarmee berekend); tweede afbraaksysteem bij veel drinken; ALDH-variant en 'flush'; oorzaken van een kater; minder vetverbranding tijdens alcoholafbraak; tekorten aan foliumzuur, magnesium en zink; keuze voor vet eten na een kater; resveratrol; AUDIT-C; alcohol en zwelling bij blessures; Alcoholwet (verkoop onder 18 verboden).
Bewust afgeweken van gangbare vereenvoudigingen: geen 'een glas wijn per dag is gezond' (J-curve uitgelegd met de fouten erin, plus Zhao 2023 en Mendeliaanse randomisatie); IARC groep 1 uitgelegd als zekerheid, niet als ernst; het advies van de Gezondheidsraad uitgelegd als bovengrens, niet als aanbeveling om te drinken; promillages expliciet als rekenmodel en niet als rijadvies; het effect van alcohol op spiereiwit met de kanttekening van de zeer hoge dosis in de studie; geen specifiek aantal kinderen met FASD in Nederland, omdat daar geen betrouwbare bron voor is gevonden.